در محوطه بیمارستان "شفا" اهواز اگر روزی رفته باشید، یک ساختمان در حال ساخت را حتماً دیده‌اید؛ ستون‌های آبی و کارگرهایی در حال کار؛ قرار است این ستون‌های آبی سکان‌دار مکانی باشند که مغز استخوان هزاران کودک و نوجوان و جوان دردکشیده را پیوند دهد.

درد‌هایی از جنس سرطان خون، تالاسمی، سیکل‌سل و خیلی بیماری‌های خونی دیگر؛ یک ساختمان که در نگاه اول خیلی عادی به نظر می‌رسد و شاید برای من و امثال من اصلاً چیز مهمی نباشد، ولی چشم‌هایی توی همین شهر و استان وجود دارد که سال‌ها منتظر قد کشیدن این ساختمان بوده‌اند.

منتظر اینکه روزی دردهایشان توی این ساختمان درمان شود؛ خیلی‌ها حسرت خورده‌اند برای نبود چنین مکانی در همین نزدیکی‌ها که بیایند و درمان شوند، تا دیر نشده!

این ساختمان همان مرکز پیوند مغز استخوان است که آبان‌ماه سال گذشته کلنگ‌زنی شد و حالا ساخت آن ادامه دارد. نمی‌دانیم چه زمانی تكمیل می‌شود، ولی حتماً آن زمان تعداد زیادی از خوزستانی‌ها خوشحال می‌شوند. تاكنون چنین مرکزی در خوزستان و یا استان‌های هم‌جوار وجود نداشته و بسیاری از بیماران مجبور بوده‌اند برای درمان سفرهای دور و درازی را تجربه کنند.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا)_منطقه خوزستان، اولین مورد پیوند مغز استخوان در ایران در تاریخ 16 اسفندماه سال 1369 در بیمارستان دكتر شریعتی تهران انجام شد و از آن تاریخ تاكنون موارد زیادی پیوند در این مركز انجام شده است. پیوند مغز استخوان روش درمانی جدیدی است، ولی به سرعت در حال پیشرفت است، به طوری که در 10 سال گذشته در درمان بسیاری از بیماری‌های لاعلاج مانند بیماری‌های آنمی‌ آپلاستیک ارثی، بیماری‌های متابولیک، بیماری‌های نقص ایمنی اولیه، بیماری‌های اتوایمون، بسیاری از بدخیمی‌ها ناشی از تالاسمی، سیکل‌سل و ... به‌کار رفته است. بیماری‌های آنمی‌‌آپلاستیک که در دو دهه گذشته جزء بیماری‌های وحشت‌زا برای پزشکان بوده است، امروزه به خوبی با پیوند مغز استخوان درمان می‌شوند. در گذشته میزان موفقیت عمل پیوند 7 تا 10 درصد بود که در حال حاضر به بیش از 80 درصد رسیده و بسیاری از عوارض پیوند نیز کاهش یافته است.

سه فاکتور را در موفقیت یا عدم موفقیت پیوند موثر دانسته‌اند و امروزه در بیشتر مراکز پیوند مغز استخوان کاربرد عملی دارند؛ مصرف شلاتورهای آهن، اندازه کبد در معاینه که اگر هپاتومگالی موجود باشد موفقیت پیوند کمتر است و فیبروز یا عدم فیبروز کبد که در بیوپسی کبد معین می‌شود عامل مهمی در پیوند است.

پیوند "اتولوگ" شایع‌ترین روش در پیوند مغز استخوان است؛ در این روش مغز استخوان بیمار را خارج و آن را در معرض داروهای ضدسرطان قرار می‌دهند تا یاخته‌های بدخیم کشته شوند؛ سپس محصول به‌دست آمده را منجمد و نگهداری می‌کنند. در روش پیوند "سینژنئیک" نیز بیمار بافت پیوندی را از عضو دیگر و دوقلوی مشابه خود دریافت می‌کند؛ در این روش ابتدا به ‌وسیله مقادیر زیادی از داروهای ضدسرطان همراه یا بدون پرتودرمانی، تمام مغز استخوان موجود در بدن بیمار را از بین می‌برند، سپس از عضو دیگر دو قلوی مشابه که شباهت بافتی زیادی با بدن بیمار دارد، مغز استخوان سالم تهیه می‌شود. در پیوند "آلوژنئیک" بیمار بافت پیوندی را از فردی غیر از خود یا دو قلوی مشابه خود دریافت می‌کند؛ این فرد باید سازگاری بافتی نزدیک با بدن بیمار داشته باشد.

ساخت چنین مرکزی در استان خوزستان حتما نیاز به بودجه و شرایط خاصی دارد؛ دكتر مهران حق‌پرست، مدیر درمان دانشگاه علوم پزشکی جندی‌شاپور اهواز درباره این پروژه می‌گوید: "با توجه به اینکه در استان خوزستان تعداد متخصصان مجرب در حوزه پیوند مغز استخوان زیاد است و همچنین در این استان تعداد بیماران سرطانی و تالاسمی و سیکل‌سل قابل توجه است، ساخت مرکز پیوند مغز استخوان یک ضرورت محسوب می‌شود. برای ساخت این مرکز برآورد بودجه انجام شد و زمینی در بیمارستان "شفا" برای ساخت آن اختصاص یافت و آبان‌ماه سال گذشته کلنگ این مجموعه به زمین زده شد."

وی می‌گوید: "این پروژه تاكنون پیشرفت بسیار خوبی داشته و نسبت به پروژه‌های دیگر دانشگاه با سرعت بیشتری در حال انجام است؛ این پروژه تاكنون 20 درصد پیشرفت فیزیكی داشته و اگرچه ممكن است از این مركز اكنون تنها چند ستون دیده شود و برخی افراد بگویند كه پیشرفت کار مناسب نبوده، ولی باید گفت که ساخت چنین مجموعه‌هایی مانند ساختمان‌های عادی نیست و به زیرساخت‌های خاصی نیاز دارد و به همین دلیل پیشرفت کار قابل مشاهده نیست. خیرین نیز در ساخت این مرکز کمک می‌كنند و به همین دلیل نیز این پروژه تاكنون با کمبود مالی مواجه نشده است."

حق‌پرست ادامه می‌دهد: "البته ساخت چنین مرکزی به هزینه‌های خاصی نیاز دارد و همچنین برای تجهیز آن نیز باید اعتباراتی اختصاص یابد؛ بر اساس برآوردهای انجام شده، حداقل یك‌میلیارد و 500 میلیون تومان برای خرید تجهیزات این مركز نیاز است و علاوه بر آن هزینه‌های دیگری نیز وجود دارد. برخی تجهیزات در ایران تولید می‌شوند و برخی دیگر نیز باید وارد شوند و دانشگاه جندی‌شاپور اهواز در تلاش است كه هزینه‌های مورد نیاز برای تجهیز مركز را تامین كند."

سوالی كه به ذهن خطور می‌كند این است که اصلاً ماهیت پیوند مغز استخوان چیست و چگونه می‌تواند بیماری‌های خونی را درمان کند و اینکه چرا همه نگاه‌ها در علم پزشکی و درمان سرطان به این مقوله متمرکز شده است. برای یافتن اطلاعاتی در این زمینه از دکتر بیژن کیخایی، هماتولوژیست و پزشک متخصص بیماری‌های خونی در بیمارستان "شفا" اهواز كمك می‌گیریم؛ او می‌گوید: "پیوند مغز استخوان یکی از راه‌هایی است که می‌تواند در درمان بیماری‌های خونی، سرطان‌های خون، انواع دیگری از سرطان‌ها، برخی بیماری‌هایی با اختلالات ایمنی، بیماری‌های ارثی و مادرزادی، تالاسمی و سیکل‌سل مفید باشد. پیوند مغز استخوان به این صورت انجام می‌شود که مغز استخوان فردی را که از نظر بافتی با بیمار شباهت دارد برداشته و وارد رگ بیمار می‌کنند. پیش از آن نیز باید بیمار را برای پذیرش این بافت آماده کرد. مغز استخوان فرد گیرنده باید تهی شود تا بتواند سلول‌های فرد دهنده را بپذیرد و در واقع سلول‌های بنیادین فرد دهنده در مغز استخوان بیمار شروع به رشد کرده و تکثیر می‌شوند. این مغز استخوان جدید دیگر بیماری قبلی را ندارد و بیمار بهبود می‌یابد."

وی ادامه می‌دهد: "در روش‌های دیگر نیز می‌توان سلول بنیادین را از بند ناف دریافت کرد؛ اگر فرد دهنده‌ای وجود نداشته باشد نیز با توجه به شرایط می‌توان از خود بیمار سلول بنیادی را دریافت کرده و پیوند مغز استخوان را انجام داد. به دنبال پیوند ممکن است عوارضی نیز ایجاد شود و حادترین عارضه رد پیوند است. در انجام هرگونه پیوند، میزبان بر علیه عضو تازه وارد واکنش نشان داده و با آن مانند یک آنتی‌ژن ناشناخته برخورد می‌کند. در مورد این نوع پیوند ممکن است بیماری تحت عنوان "پیوند" نیز رخ دهد، زیرا بدن فرد میزبان ضعیف شده و سلول‌های تازه وارد بر علیه میزبان واکنش نشان می‌دهند. این عوارض با توجه به وضعیت بدن بیمار ممکن است از خفیف تا خیلی شدید بروز كنند و حتی ممکن است منجر به مرگ فرد گیرنده یا ابتلا به بیماری‌های عفونی شوند."

كیخایی می‌گوید: "هر بیماری كه دهنده مناسبی برای پیوند داشته باشد می‌تواند کاندید انجام پیوند مغز استخوان باشد. بهترین دهنده‌ها خواهر و برادر تنی بیمار هستند، زیرا تشابه بین آنتی‌ ژن‌های بافتی آنها زیاد است؛ دوقلوهای تک‌ تخمی مناسب‌ترین گزینه هستند که البته این موارد کمیاب است. در خوزستان به دلیل شیوع ازدواج‌های فامیلی شباهت‌های آنتی‌ ژنی بسیار زیاد است، ولی بانک فامیلی مناسبی در خوزستان وجود دارد. شدت و نوع بیماری نیز در پیوند دخیل است؛ به عنوان مثال در مورد تالاسمی هرچه سن افراد کمتر باشد پیوند موفق‌تر انجام خواهد شد، به طوری که مناسب‌ترین سن زیر سه سال تعیین شده است. در بیماران سرطانی هرچه فاصله اولین عود بیماری با پیوند کمتر باشد درصد موفقیت پیوند نیز بیشتر است؛ عوارض و شدت بیماری نیز مهم است و هرچه عوارض کمتر باشد پیوند موفق‌تر است."

پزشک متخصص بیماری‌های خونی در بیمارستان "شفا" اهواز ادامه می‌دهد: " بر اساس استاندارد جهانی بخش خون و سرطان در بیمارستان‌ها به یک بخش پیوند هم نیاز دارد، به همین دلیل ساخت مركز پیوند مغز استخوان در بیمارستان شفا ضروری است. نبود چنین مركزی در خوزستان یك نقص و كمبود برای استان است و با توجه به پیشرفت پروژه، این مركز به‌زودی به بهره‌برداری می‌رسد.

خوشبختانه سرطان کودکان با شیمی‌درمانی بهبود می‌یابد و در موارد کمی به پیوند نیاز است، ولی در مورد برخی سرطان‌های خون اگر دهنده مناسب وجود داشته باشد، پیوند به سرعت انجام می‌شود و بیمار بهبود می‌یابد. سالانه 100 مورد جدید سرطان اطفال و 100 مورد سرطان در افراد بالغ در استان شناسایی می‌شود که بسیاری از آنها با پیوند مغز استخوان بهبود می‌یابند؛ با وجود اینکه پیوند جزء درمان‌های گران محسوب می‌شود، ولی باز هم مفید و به‌صرفه است."

دکتر فروزان صادقیان، رئیس انجمن تالاسمی خوزستان هم می‌گوید: "بیش از دو هزار و 200 بیمار مبتلا به تالاسمی در خوزستان وجود دارد كه عضو انجمن هستند و این تعداد تنها بخشی از بیماران استان است، زیرا برخی بیماران به دلیل مسائل فرهنگی اصلا حاضر نیستند به انجمن‌ها مراجعه كنند. با وجود اینکه تعداد بیماران "سیکل‌سل تالاسمی" نیز به خاطر موقعیت استان قابل توجه است و شیوع بیماری‌های خونی مانند هموفیلی نیز در استان کم نیست، این سوال مطرح است كه چرا تاكنون چنین مركزی در استان ساخته نشده و سال‌ها بسیاری از بیماران مجبور بوده‌اند برای درمان بیماری به تهران سفر كنند؟ هر بیمار برای انجام پیوند مغز استخوان مجبور است 6 ماه در تهران اقامت کند که البته این بیماران با توجه به شرایط خاص جسمی نمی‌‌توانند دور از خانه زندگی کنند؛ به همین دلیل امیدواریم این مرکز هرچه زودتر در استان راه‌اندازی شود."

با توجه به تعداد بیماران خونی موجود در كشور، تعداد مراکز پیوند مغز استخوان بسیار اندك است و محمدسعید رحیمی‌نژاد، دبیر انجمن خون و سرطان کودکان ایران نیز چندی پیش در مصاحبه‌ای گفته بود: "مبتلایان به آنمی‌آپلاستیک نیازمند پیوند اورژانسی مغز استخوان هستند، ولی این بیماران به علت کمبود تخت، تجهیزات و بخش پیوند مغز استخوان فوت می‌کنند. نیروی انسانی کافی برای راه‌اندازی مراکز پیوند مغز استخوان در سطح کشور داریم و می‌توانیم این کار را به دو گونه انجام دهیم؛ یا این که یک مرکز متمرکز در تهران بسازیم که این کار موجب می‌شود بیماران مجبور به مسافرت به تهران شوند؛ همچنین می‌توان در مراکز هر یک از استان‌ها یک مرکز پیوند مغز استخوان راه اندازی کرد که با این کار تعداد این مراکز به 30 مرکز افزایش پیدا می‌کند، حتی با تحقق این امر نیز در این زمینه از برخی کشورها عقب هستیم. در حال حاضر پیوند مغز استخوان در بیمارستان شریعتی تهران انجام می‌شود؛ البته یک مرکز نیز در شمال کشور راه‌اندازی شده است و پیش از این مرکزی نیز در شیراز فعال بود، با توجه به این شرایط تعداد تخت‌های بستری پیوند مغز استخوان در ایران بسیار اندک است "

در اینکه ساخت چنین مرکزی در خوزستان یک ضرورت است، هیچ شکی نیست و باید گفت كه این مركز حتی باید خیلی پیش از این ساخته می‌شد. با ساخت این مرکز یک بانک خونی نیز در استان ایجاد می‌شود که خوزستانی‌ها و حتی افراد ساكن در استان‌های هم‌جوار می‌توانند در آن عضو شده و در صورت نیاز بیماران به آنها کمک کنند؛ ولی با توجه به نیاز بیماران به این مرکز بهتر است ساخت آن با سرعت بیشتری پیش رود و در کمترین زمان ممکن ساخته شود. در این راستا دانشگاه جندی‌شاپور اهواز حتما تمام تلاش خود را انجام خواهد داد، ولی ساخت این مرکز و تهیه تجهیزات مورد نیاز آن نیازمند اعتبارات زیادی است که شاید دانشگاه به تنهایی قادر به تامین آن نباشد. دیگر دستگاه‌های متولی و همچنین خیرین نیز می‌توانند در این زمینه با دانشگاه همکاری کنند تا چشم‌های بیماران بیش از این منتظر نماند.

گزارش از طیبه رفیعی، خبرنگار ایسنای خوزستان